TU HEI MAW DARLONG?
Darlong hnam hi tu hei mawh ei chang ti hi
zaw-na lian tak hi tik lai paia khatka aloi chang ve? Tena thawka ei
hong suak maw? Tumaw ei pi ei pu hei? Tuna ei omna ram hi kata ei hong
om maw? Ti ka pai reng hi zaw-na, zaw-na rit a chang thin. Ei changna
tak tak ei hang in en a chang chun, Sap angka ngoi em hom chang chuang
lem loi, Negro hei angka homa vom em em chang lem nghal loi. Ma lei a
chun, ei changna dik tak hi chu Sap hei nih Negro inkara mi hi ei loi
chang zawk. Asan chu ei piang hmang nih ei hmel hmang reng reng ahin ei
ni Darlong Hnam hei hi inmak na bik tak ei nei.
1. EI HONG
SUAKNA: Ei hong suakna loi in sut hmasak tak zongzong hei in an loi sut
hlat thiamna chem ari chu SINLUNG a chang. Paite nih Thado Kuki lama loi
insut ve hei chun, KHUL ti in an loi inziak ve. Mangka den chun,
Lusei/Khawsak tianga loi insut ve hei chun, CHHINLUNG ti tlir in an loi
inziak. I ihom loi changsiala, arihming dik tak zawkpu hi chu SINLUNG
ti hi ring dan tlangpui a chang zawk. Ma lei chun, Hmar hnam tianga loi
inziaktu nih loi insut tu ve hei hawm in SINLUNG chu an tawpna tlangpui
chu a chang ve. Ma lei a chun, ei pi ei pu hei, Darlong, Hmar, Lusei etc
loi hong suakna hlat chema ihawi chu SINLUNG chu a chang. Ziaktu laia
thenka hei: Pu Hranglien Songate, Rev. Liangkaia, Pu K. Zawla, Pu. R.
Vanlawma, Pu L.B. Thanga, (IAS Retd) V.Lunghnema, Pu. Letthuama Darlong,
Dr. Sangkima, Rev. Lalremliana nih adang dang tamka an la om. Atu tu
homin ei hong suakna bul chema an itarlang inrual chu SINLUNG a chang.
2. SINLUNG CHU TENA OM MAW?: Sinlung omna hi hun sawtka ibuaipui aloi
chang thin. Ngaidan tamka nih ringdan tamka mi tamkan an loi hril. Lekha
ziaktu thenka hei chun Great Wall of China hi SINLUNG a chang ti homin
an loi hril thin. I ihom chu loi chang tasiala, ei pi ei pu hei han
inhmawl taka anni loi hril thin dan chun Hmarsualam tiang (KHAWSAK)
tiang ti in anni loi hril chawk thin. Tik lai hmanin thlak lam tiang
Bangladesh ti in an loi in kok ngai thin nawh. Ma lei chun ringdan
thlangpui hunsawtka loi kalpui aw thin chu Sak tiang ti ngei aloi chang.
Ringdan angka tak chun, mithiam nih mivar hong suak tir a, Hnam thil
ngaiven nih zirchiang mi hei in an hong sut dan nih an hong zong suak
dan a chun, SINLUNG chu Sak tiang China rama ngeia i om a chang ti chu
chiang vaikan an hril. Dr. Sangkima lekha bu inziak “THE MIZOS: SOCIETY
AND SOCIAL CHANGE” Phek 12 na a chun, mangka hin ahril. “China rama
khopui khatka XINLONG Sichuan (Province) rama i om ngei a chang” ti in
ahril. “Ma khopui chu YULUNG tuipui thlang tianga YANGTZE KIANG tuipui
sak tiang a kar vel laia i om a chang. KHUL bang hlui nih Ral vengna buk
hei hawm tamka vawna ri in hmu thiam in ala om, ma hmun chu tun ari in
khopui poimaw fe ala chang” ti in ahril sa. Ma taka XINLONG ti hi China
tawng thiam hei hril danin a khawi dan dik tak chu, Pu Hrangliana
Songate a History inzia a aloi inzia tak SINLUNG ti re khan an ang bak a
chang. Mangka denin lekha ziaktu dang Upa Chhunga (RIP) lekha inziak
“Pi Pute Sulhnu” a chun, Mizo pi pute hei chu SINLUNG atanga hong suak
ngei an chang” ti in aloi hril ve. Mangka den chun Pu Letthuama Darlong,
lekhabu inziak “THE DARLONG OF TRIPURA” achun Darlong hei chu SINLUNG
atang hong suak ti in aloi hril. Ma lekha ziak hrang hrang atanga chiang
vaika ihawi thiama i om chu SINLUNG(XINLONG) chu Sichuan Province
ngeia i om a chang. Machu, hnam hrang hrang Darlong, Hmar, Lushai,
Paite, Gangte, Simte, Biate, Chin, Hrangkhal, Ranglong etc hnam insut
hei pom dan tlangpui chem a chang.
Hril chiang zualna dingin,
Rev. Lalremliana, China rama, Patao Bible College a Pathian thu ahang
zira, kum 4 lai China rama Sichuan rama hang om chun, Hualtu Welfare
Association Magazine a ‘Mizo tobul leh kan tawnhriat’ ti chanchin an
ziakna a (XINLONG) chu a om ngei ti nih ma rama i om hei chu ei unai hei
an chang ti an zia. Ama thu ziak ahin SINLUNG (XINLONG) inlangna an
chuang sa ngheh ngheh a chang. Ma map chu National Geographic Society,
Washington DC July 1991 a insua a chang. Ma Map a chun chiang vaikan
XINLONG/SINLUNG chu an lang. Changrochu China Horop a izia a chang. Ama
thu ziak dungzui chun, ei pi ei pu hei loi hong omna ngei a chang ti chu
chiang em em ka mai in anlang. Ma hmun a chun, lunglian tak tak, lung
inpuk tian laia ei pi ei pu hei loi omna a chang ngei ti in ahril. Ma
lei a chun, tun ari a mangka KHUA rihming ngei la om hi ei pi ei pu hei
loi hong suakna bul a chang ti chu hnial mai chi a changin kei chun ki
hawi nawh. Ma mai chu chang loi Darlong hnam chai chang loi in, Lusei,
Hmar, Paite, Kuki, Biate etc hei hom in an pom dan tlangpui chu a chang.
1. A CHANG NAW LE TU HEI MAW DARLONG HI?: Darlong hei chu SINLUNG
atanga hong ti chiang vaika hril a chang taka, Darlong chanchin inzia
then thenka, H. Thangluia, B.Thangliana, Pu. Letthuama Darlong, Omesh
Saigal, Rev. Liangkhaia, Pu. Zairema, Pu Thanglura Darlong etc ei bul
nih bal an hril dan chun Monglian thla ei chang ti in an hril. Ei chang
thiamna in awm chem chu, China rama tanga hong suak ei chang lei, ei
piang phung (Structure) an ang lei nih ei hmel put dan nih ei vun rawng
ari in nih hmul ei nei tam loi zia ari hom hin ei inlang hrim in an
lang. Pu. Liangkhaia (RIP) loi ziak dan chun, Mongolian thla homa
TIBETO-BURMAN ami ichang bik in aloi in zia fak a chang. Mangka den chun
Hualngo Literature and Cultural Association “Zofate chinchin” ti bu
1995 suak a Zofate Tobul ti a inziakna a chun, Mongolian thla ichang in
aloi inziak ve tlat nawk.