Wednesday, 5 July 2017

DARLONG HNAM ZIA-DAN NIH NUPANG CHANPUAL”

DARLONG HNAM ZIA-DAN NIH NUPANG CHANPUAL”
-Jeremi Darlong
India hi khawvela mipui hungna chem rambung hei laia chun an hni na a chang, China ram dawt. Ma rama mihriam hei laia danginlamna ei imu thei kapai hi, khawvela I ram bung homa hmu na ding a awm ta naw, machu nek nih fak lampanga chang rise, sakhaw/ringna kawnga chang rise, tawng danginlamna kawng homa chang rise, nunphung kawng homa chang rise. Ma angkata danginlamna khawvel hrang hrang hei rihlim homa chun, hmar-sualam(North-east) India tianga sumin dawng thlang mi hei hi ei danginlam bik zual a chang. Ma thlang mi hnam dang dang tamka hei lai homa chun, Darlong hnam hi ei danginlam nawk zual a chang. A changing Darlong hnam hi inkan mo thlang mi dang hei lai homa ei danginlam bik? Kawng chi tin renga ei danginlam, entir na in, ei rengkan sakhaw khatka biak ei chang, khuabik chuan a awm thin ei chang, changrochu, hnam dang hei laka tang chun eiin khai hrang, kristian ringtu ei chang homin khawtina mani koihran ei nei. Mahei kapai hi ei danginlamna an chang den thin hom chun, ei danginlam na lian chem nih tha chem chu, hnamdan hmanga roi in rel mi ei chang, roi-rai leiin sawrkar nih in-relna in ei pan thin no ti hom inlang in khel no ning. Roi chik chem. a inthawkin roi lian chem hom mani hnamdan hmangin ei in rel thin. Mahi ei Pi nih Pu hei a tanga hong kal tak, atun ari a eila zui nih hmatiang homa eila zui ding a chang. Ma angkata in-relbawlna hi thil tha a chang, ringhnel na ding hmun hma reng a boi.
Atun hin kum 2017 a ei ngir a chang tak a, khawvela sum-in-dawngna lama thlakin thleng na tamkan hmun alak rual rual chun manmasi hei nunphung, kalchawi, in-relbawlna kawng tin reng homa thlakin thleng na tamkan hmun ala sa a chang. Ma angkata thlakin thleng na hun nih hmuna ngirin, ei ni Darlong nai hei lai homa tamka thlakin thleng na hmuthiam dingin a awm, ma thlakin thleng na chu atha tiang a inthawka a siat lam tiang nawle, asiat lam a inthoka a tha lam tiang pan hom a chang thei. Chun, mithiam heiin an loi ti tak agkan, “Ma khawvela hin ihman an hlun (permanent) a boi, thlakin thleng na ti loi chu”. Ma tawngbai hi a dik rual rualin ei mamaw na hom a chang sa. Chun, khawvel/nunphung/sakhaw/dan hei hi in inka homin loi hang in thleng ta siala, mihriam chu mihriam nai ei la chang, chi inhnika nai-Nupang nih Ipa, hmatiang hun hong ding homa nupang nih ipa nai la chang ei ti. Asanchu, Ipa zen chai nawle nupang zen chai in khawvel hi a chuan chun, manmasi ding chun inhmak bak ihman a thlung ding a boi. Maleiachun, nupang nih ipa chu, thir tangka hlang in hnika angka mai an chang, anin pum chum tanka, a nin pum naw chun takboi. Nupang nih ipa hom ma angka den chu ei chang, ei in pum chun mihriam, ei in pum no chun tak boi.
Danginlamna chunchanga ei hong ti ta lak law, ei hnam in-relbawlna a ziaka awm ni ei nin tin nunna a hmanga awm thin ni la awm zel ding dan hei chunchanga chun ti ti hoi na anei loi hang tum zok rei.
Ei ti tak angkan, hnam dana in-relna a hin thil tha tamka an awm rual rualin thil dik zoiloi hom chu an awm sa den nghal. Mani hnam dan a inrel na that zia chu ei hoi pak, a thara hong tarlang ding ihman a boi. Chun, a dikloina kawng tiang ei hang thlir a chang chun, thil tamka hmuding chu an awm no, changhomsiala, a thaloi/dikloi na hei chun, a thatna/a dikna tam ka hei chu an hlia ta zawk a chang. Entir na dingin, hnam dana “Awm thiam loi hur ham thu”(Laws pertaining to Crime against women) dan ei I nei nih loi hong ihmang thin hei chunga chun inthuk taka ngaituana nei aloi chang chun, ma angkata dan hei dik zoi loina chu chiang fekan an lang. Nupang chunga thil tho sual hi mi tin ni hnam tin in a I soisel chem a chang ni an sual tu hei chu a nat aw chem nih atha-hnem aw chemin hrem an loi chang thin. Ei hnam dana chun ma angkata nupang chunga tho sual hei relna a hremna awm hei chu-nupang sual(Rape), tangka 500 ka lei a chawi ding, mi khatka chunglam (Gang rape) an loi chang chun, an dina tangka 500 ka lei an choi ding, ipa in nupang a sual hnunga a that chun(rape and murder) tangka 10000 ka a chawi ding, roirai inzoina dingin, nupang tang tawn(outraging modesty of women) lei chu tangka 200 a chang. Ma angkata hnam dan hnuaia hin kum izaka lai mo ei loi hong in rel tak chu ki hoi no a, ma angkata inrelna dan chunga hin mipui-vantlang hei lungril hom ki hoi no. Chun tuhmanin an lung awi loina rawl hom an loi sua lem chuang no chang phot ati, maleia atun ari ah ei hnam dana hmun a la dawng. Changrochu, mahei kapai khela chun, ma angkata in-relna dan khi ei sia nih tha hoina in a famkim/an awm in mo ei ngai? Keima mimal ngaidan ngot chun an awm nih a famkimin ki hoi no. An awmna khela, ei manmasi na in imo ati? Ei sia nih tha hoina/ngaituana in imo ati?
Delhi khawpui a bus sunga nunghak khatka ipa rualin an hnuam hena, an manmasi loi aw chemin an hen hnungin, a thi sawn in lampuia an pai ta rak a chang. Ni izaka hnung mo chang chun ma nupang chu thi hom athi. Ma chanchin hi Darlonh nai tamkan ei hoi nih ei hmu. Mi then tamka chu, ma angkata nupang ipa hmangin hen in a hom leiin nih a nunna a chan leiin ei ning hom a thik ke ring. Awm hom an awm hrim ti roi unai hei? A chang nawle atun, ma nupang hnuam hena that Ipa rual hei chu an dina tangka 500 ka “Nupang sual” lei inchawi tirin nawle mo tangka 10000 ka tual that lei inchawi tirin roi-rai loi hang inzawi dingin awm ta siala ma angkata dan nih roirelna chu inka tawkin mo pom thlak chang ati? Darlong nupang hei laia mi izakan mo ma angkata dan nih roirelna chu lunril takan pawm anti? Ei in mihriamna chu ei that hmaka chu pawm in tak thil a chang. Maleiachun, ma angkata in-relna dan khi chu nupang hnem-hnuai na bak ihman achang in ki hoi no. Ei hnam dan ziak pu/siam tu hei chun I angkata thlirna inpu a ma achunga angka hnam inrelna dan hi an loi in lut mo chu ki hoi naw, changhomin ma dan khin ei hnam laia nupang dinghmun/hlutna chunga nansa vaikan zawna a thlung?
A chang nawle atun, ei hnam inrel bawlna dan hei laia awm “nupui-pasal inmak in then dan”(Bung 9 na) chunga chun ngaituana loi hang nei nawk rei. Chun ma angkata inmak-inthen na dan hei laia thil hoi hmasak dinga poimaw a inlang hei chu mahei hi an chang:-Mak tha, Faruang, Uire. Ma thil inthum ka hei lai homa hin Maktha hi hoi tul chemin an lang. A changing imo a chang ma ”Mak tha” ei loi hong I ti thin hi?
Darlong hnam dan chun, nupangin an pasal hei mak thiam na dan an nei no. Ipa chai in nupui mak thiam na dan a nei. Darlong ulian tawng chun, “Nupui khatka ma rawh, Sanghal khatka that rawh”, anloi ti thin a chang. Ma awmzia chu, Ipa chang in-hawina (Sin-siana) chu, nupui khatka lua ima a, sanghal khatka tal that ve loi pu chu, Ipa chang na nei loia in ngai vena a chang. Ma angkata Ipa in a nupui a mak thei na chu “Mak tha” a chang. Mak-tha chu tangka, Ipa in a nupui kua lai a mak huna, a i pek thin chu aloi chang. Nupui-pasal an in zawm na a sat hman chu a chang ei iti chu. Ma dung zui chun maktha chu, Darlong Ipa hei ding chun dan hmanga peka awm thunei na a loi chang.
Thuneina na tawng bai ki hong ti a, thil khatka ki lung rila hong awm zwk chu, Muslim Ipa(Pasal) hei in an nupui kua lai chu asan ihman, tuhman hrilfia tul loin an ma thei. Changin ma ding chun imo an tho a tul? Ihman an tho a tul no, voi 3ka ‘talak’ (Talak, talak, talak) ti tawngbai chu an nupui hei hma a an ti an ngai. Ma zoi chun, a nupui chu ama nghal a pawm a chang thin, a awi chun nupui dang hom ava nei nawk thei aching mazoi chun. Ei hnam dana awm “Mak tha” hom chu Muslim hei dana awm “talak” e i ti rek chun an hlat hnekin an nai ki ringhnel no. Chun, “Mak tha” chang rise nawle Muslim hei “Talak” changrise, mahi nupang hei chun an lek thei naw, ipa hei chai in anin lek thei.
“Faruang” ti tawngbai hin, nai anu laka la thlei loi nih kum inthum ka la kai loi chu an hoi tir a chang. Changhomin, hnam dana inziak “Faruang” chun a hrilfia tum pu zawk chu, kumin thum hnuai nai kara inkhamin Ipa in a nupui a mak chun, kumin thum ka nai Faruang(fak hman) apa in anu a dawnpu hnianga a chawi ding a chang. Nai chu kumin thum la kai loi a chang phot chun kumin thum fak hman chu a thlukin a chawi ding.
An thum na a chun, ‘Uire’ ti tawng bai laksuakna chu “Ui pui hur, uithlang khatkan a hur an mong tir chel loi thu a tang achang. Nupang om theiloi pu in a pasal dam maika pasal dang arukin anei chu, pasal khatka tawng khop loi, uipui hur angka an tina a chang. Darlong hnam zia-dan chun, Ipa khatka nih nupang khat ka nupui pasal innei ti loi chu nupui inthuam, pasal inthuam dan a om no. Maleiachun, pasal kualai om chunga nupangin pasal dang anei chun a pasal nei chu a Uire achang. Chun, “Uire” tawngbai hi nupang hei chung chaia hmang thin aloi chang, changhomsia atun hun a chun ipa hei chung homa tik mo chang chun ei hmang.
A chunga “Darlong nupui-pasal inmak inthen dan ei hong i ti ti a inthokin imo ei hoi thei, ei ngaitua thei? Dan hi chik rise lian rise, inthuk rise, inthuk no rise, thil tamka an pu thin, ei hoi pak ke ring. Ma angkata hnamdan loi ziak pu hnam Upa/ulian hei chu atun ei lai a tu hman an awm ta no. Changhomsiala, ma hun laia thil an loi ngaitua dan hei chu an thiang tawk loi nih in thliarna a sip ti chu a zena hong hrilfia a tul ta naw. Asan chu, nupang chu mihriam dinghmun dik taka an loi in ngir ngai no a chang, machu a chunga hnam dan ei hong ti ti na achun chiang takan an lang. Chun, inkata mo nupang chu mihriam dinghmun dik taka an loi in ngir loi chu ei hoi no rual rualin thil dang dai ava chang ta zawk. Hnam dan an loi ngaitua tan hei han ei laia lekha thiam na, chang kang na, mimal zalenna dan nih chanpual thu hei chungchanga hoi na/varna a la thlasam ti hom chu ringhnel ding a awm no. Changrochu, kum tamka hnungin, Kristian thu awi ei chang hnungin, khawvela varna, dan hrang hrang hei hoina ei nei hnung homin, ei laia nupang dinghmun a chun thlakin thleng na tam ka chu hmu ding ala boi. Mahi vanduai na mo ki ti ding awle ei danginlam na mo ki ding, ki hoi no? Ei hnama/tualsunga nupang dinghmun chu “Thil(Commodity with price tags) hman nei” angka mai a chang. Asanchu, nupang ding chun pasal-in a pan pu hom, Nu-pa ina kir khir pu hom, nai farah in-thawk pu ding hom nawle mo hnuam henna tawp-khawk tawng pu ding homin, a hlutna nih a-roi chu tangka nai in inta in a awm thin.
Makhel homa chun, hnam dana inrel-bawlna hnuaia nupang dinghmun chungchanga thil tamka ti ding ala awm. Ki hong ti rit chun a siar hei loi hnong ei ti, a sanchu mahi thudik a chang homin ti ti hoina ei nei thin loi na hmun chem a chang, machu insung/pawl/hhnam angkan chang rise nawle koihran/ringtu angka homin chang rise. Hnam dan chunga ma angkata ki hong inziak leiin mi thenka huat na tui ki loi in-sil hom chun mak ti ding ihman a boi.
(N.B-AN ZIAKTU HI RENGRAMA POLICE DEPARTMENT A SIN A CHANG. A CHUNGA IN ZIAKA OM THIL KHI KEIMA MIMAL NGIATUANA DUNGZUIA HONG I TARLANG A CHANG, MIMAL/HNAM/KOIHRAN KI LOI CHING NA LEIIN LUNG AWILOINA THLUNG AN AWM CHUN AN NI HOI THIAM KE AWI.)
“DARLONG HNAM ZIA-DAN NIH NUPANG CHANPUAL”
-Jeremi Darlong
India hi khawvela mipui hungna chem rambung hei laia chun an hni na a chang, China ram dawt. Ma rama mihriam hei laia danginlamna ei imu thei kapai hi, khawvela I ram bung homa hmu na ding a awm ta naw, machu nek nih fak lampanga chang rise, sakhaw/ringna kawnga chang rise, tawng danginlamna kawng homa chang rise, nunphung kawng homa chang rise. Ma angkata danginlamna khawvel hrang hrang hei rihlim homa chun, hmar-sualam(North-east) India tianga sumin dawng thlang mi hei hi ei danginlam bik zual a chang. Ma thlang mi hnam dang dang tamka hei lai homa chun, Darlong hnam hi ei danginlam nawk zual a chang. A changing Darlong hnam hi inkan mo thlang mi dang hei lai homa ei danginlam bik? Kawng chi tin renga ei danginlam, entir na in, ei rengkan sakhaw khatka biak ei chang, khuabik chuan a awm thin ei chang, changrochu, hnam dang hei laka tang chun eiin khai hrang, kristian ringtu ei chang homin khawtina mani koihran ei nei. Mahei kapai hi ei danginlamna an chang den thin hom chun, ei danginlam na lian chem nih tha chem chu, hnamdan hmanga roi in rel mi ei chang, roi-rai leiin sawrkar nih in-relna in ei pan thin no ti hom inlang in khel no ning. Roi chik chem. a inthawkin roi lian chem hom mani hnamdan hmangin ei in rel thin. Mahi ei Pi nih Pu hei a tanga hong kal tak, atun ari a eila zui nih hmatiang homa eila zui ding a chang. Ma angkata in-relbawlna hi thil tha a chang, ringhnel na ding hmun hma reng a boi.
Atun hin kum 2017 a ei ngir a chang tak a, khawvela sum-in-dawngna lama thlakin thleng na tamkan hmun alak rual rual chun manmasi hei nunphung, kalchawi, in-relbawlna kawng tin reng homa thlakin thleng na tamkan hmun ala sa a chang. Ma angkata thlakin thleng na hun nih hmuna ngirin, ei ni Darlong nai hei lai homa tamka thlakin thleng na hmuthiam dingin a awm, ma thlakin thleng na chu atha tiang a inthawka a siat lam tiang nawle, asiat lam a inthoka a tha lam tiang pan hom a chang thei. Chun, mithiam heiin an loi ti tak agkan, “Ma khawvela hin ihman an hlun (permanent) a boi, thlakin thleng na ti loi chu”. Ma tawngbai hi a dik rual rualin ei mamaw na hom a chang sa. Chun, khawvel/nunphung/sakhaw/dan hei hi in inka homin loi hang in thleng ta siala, mihriam chu mihriam nai ei la chang, chi inhnika nai-Nupang nih Ipa, hmatiang hun hong ding homa nupang nih ipa nai la chang ei ti. Asanchu, Ipa zen chai nawle nupang zen chai in khawvel hi a chuan chun, manmasi ding chun inhmak bak ihman a thlung ding a boi. Maleiachun, nupang nih ipa chu, thir tangka hlang in hnika angka mai an chang, anin pum chum tanka, a nin pum naw chun takboi. Nupang nih ipa hom ma angka den chu ei chang, ei in pum chun mihriam, ei in pum no chun tak boi.
Danginlamna chunchanga ei hong ti ta lak law, ei hnam in-relbawlna a ziaka awm ni ei nin tin nunna a hmanga awm thin ni la awm zel ding dan hei chunchanga chun ti ti hoi na anei loi hang tum zok rei.
Ei ti tak angkan, hnam dana in-relna a hin thil tha tamka an awm rual rualin thil dik zoiloi hom chu an awm sa den nghal. Mani hnam dan a inrel na that zia chu ei hoi pak, a thara hong tarlang ding ihman a boi. Chun, a dikloina kawng tiang ei hang thlir a chang chun, thil tamka hmuding chu an awm no, changhomsiala, a thaloi/dikloi na hei chun, a thatna/a dikna tam ka hei chu an hlia ta zawk a chang. Entir na dingin, hnam dana “Awm thiam loi hur ham thu”(Laws pertaining to Crime against women) dan ei I nei nih loi hong ihmang thin hei chunga chun inthuk taka ngaituana nei aloi chang chun, ma angkata dan hei dik zoi loina chu chiang fekan an lang. Nupang chunga thil tho sual hi mi tin ni hnam tin in a I soisel chem a chang ni an sual tu hei chu a nat aw chem nih atha-hnem aw chemin hrem an loi chang thin. Ei hnam dana chun ma angkata nupang chunga tho sual hei relna a hremna awm hei chu-nupang sual(Rape), tangka 500 ka lei a chawi ding, mi khatka chunglam (Gang rape) an loi chang chun, an dina tangka 500 ka lei an choi ding, ipa in nupang a sual hnunga a that chun(rape and murder) tangka 10000 ka a chawi ding, roirai inzoina dingin, nupang tang tawn(outraging modesty of women) lei chu tangka 200 a chang. Ma angkata hnam dan hnuaia hin kum izaka lai mo ei loi hong in rel tak chu ki hoi no a, ma angkata inrelna dan chunga hin mipui-vantlang hei lungril hom ki hoi no. Chun tuhmanin an lung awi loina rawl hom an loi sua lem chuang no chang phot ati, maleia atun ari ah ei hnam dana hmun a la dawng. Changrochu, mahei kapai khela chun, ma angkata in-relna dan khi ei sia nih tha hoina in a famkim/an awm in mo ei ngai? Keima mimal ngaidan ngot chun an awm nih a famkimin ki hoi no. An awmna khela, ei manmasi na in imo ati? Ei sia nih tha hoina/ngaituana in imo ati?
Delhi khawpui a bus sunga nunghak khatka ipa rualin an hnuam hena, an manmasi loi aw chemin an hen hnungin, a thi sawn in lampuia an pai ta rak a chang. Ni izaka hnung mo chang chun ma nupang chu thi hom athi. Ma chanchin hi Darlonh nai tamkan ei hoi nih ei hmu. Mi then tamka chu, ma angkata nupang ipa hmangin hen in a hom leiin nih a nunna a chan leiin ei ning hom a thik ke ring. Awm hom an awm hrim ti roi unai hei? A chang nawle atun, ma nupang hnuam hena that Ipa rual hei chu an dina tangka 500 ka “Nupang sual” lei inchawi tirin nawle mo tangka 10000 ka tual that lei inchawi tirin roi-rai loi hang inzawi dingin awm ta siala ma angkata dan nih roirelna chu inka tawkin mo pom thlak chang ati? Darlong nupang hei laia mi izakan mo ma angkata dan nih roirelna chu lunril takan pawm anti? Ei in mihriamna chu ei that hmaka chu pawm in tak thil a chang. Maleiachun, ma angkata in-relna dan khi chu nupang hnem-hnuai na bak ihman achang in ki hoi no. Ei hnam dan ziak pu/siam tu hei chun I angkata thlirna inpu a ma achunga angka hnam inrelna dan hi an loi in lut mo chu ki hoi naw, changhomin ma dan khin ei hnam laia nupang dinghmun/hlutna chunga nansa vaikan zawna a thlung?
A chang nawle atun, ei hnam inrel bawlna dan hei laia awm “nupui-pasal inmak in then dan”(Bung 9 na) chunga chun ngaituana loi hang nei nawk rei. Chun ma angkata inmak-inthen na dan hei laia thil hoi hmasak dinga poimaw a inlang hei chu mahei hi an chang:-Mak tha, Faruang, Uire. Ma thil inthum ka hei lai homa hin Maktha hi hoi tul chemin an lang. A changing imo a chang ma ”Mak tha” ei loi hong I ti thin hi?
Darlong hnam dan chun, nupangin an pasal hei mak thiam na dan an nei no. Ipa chai in nupui mak thiam na dan a nei. Darlong ulian tawng chun, “Nupui khatka ma rawh, Sanghal khatka that rawh”, anloi ti thin a chang. Ma awmzia chu, Ipa chang in-hawina (Sin-siana) chu, nupui khatka lua ima a, sanghal khatka tal that ve loi pu chu, Ipa chang na nei loia in ngai vena a chang. Ma angkata Ipa in a nupui a mak thei na chu “Mak tha” a chang. Mak-tha chu tangka, Ipa in a nupui kua lai a mak huna, a i pek thin chu aloi chang. Nupui-pasal an in zawm na a sat hman chu a chang ei iti chu. Ma dung zui chun maktha chu, Darlong Ipa hei ding chun dan hmanga peka awm thunei na a loi chang.
Thuneina na tawng bai ki hong ti a, thil khatka ki lung rila hong awm zwk chu, Muslim Ipa(Pasal) hei in an nupui kua lai chu asan ihman, tuhman hrilfia tul loin an ma thei. Changin ma ding chun imo an tho a tul? Ihman an tho a tul no, voi 3ka ‘talak’ (Talak, talak, talak) ti tawngbai chu an nupui hei hma a an ti an ngai. Ma zoi chun, a nupui chu ama nghal a pawm a chang thin, a awi chun nupui dang hom ava nei nawk thei aching mazoi chun. Ei hnam dana awm “Mak tha” hom chu Muslim hei dana awm “talak” e i ti rek chun an hlat hnekin an nai ki ringhnel no. Chun, “Mak tha” chang rise nawle Muslim hei “Talak” changrise, mahi nupang hei chun an lek thei naw, ipa hei chai in anin lek thei.
“Faruang” ti tawngbai hin, nai anu laka la thlei loi nih kum inthum ka la kai loi chu an hoi tir a chang. Changhomin, hnam dana inziak “Faruang” chun a hrilfia tum pu zawk chu, kumin thum hnuai nai kara inkhamin Ipa in a nupui a mak chun, kumin thum ka nai Faruang(fak hman) apa in anu a dawnpu hnianga a chawi ding a chang. Nai chu kumin thum la kai loi a chang phot chun kumin thum fak hman chu a thlukin a chawi ding.
An thum na a chun, ‘Uire’ ti tawng bai laksuakna chu “Ui pui hur, uithlang khatkan a hur an mong tir chel loi thu a tang achang. Nupang om theiloi pu in a pasal dam maika pasal dang arukin anei chu, pasal khatka tawng khop loi, uipui hur angka an tina a chang. Darlong hnam zia-dan chun, Ipa khatka nih nupang khat ka nupui pasal innei ti loi chu nupui inthuam, pasal inthuam dan a om no. Maleiachun, pasal kualai om chunga nupangin pasal dang anei chun a pasal nei chu a Uire achang. Chun, “Uire” tawngbai hi nupang hei chung chaia hmang thin aloi chang, changhomsia atun hun a chun ipa hei chung homa tik mo chang chun ei hmang.
A chunga “Darlong nupui-pasal inmak inthen dan ei hong i ti ti a inthokin imo ei hoi thei, ei ngaitua thei? Dan hi chik rise lian rise, inthuk rise, inthuk no rise, thil tamka an pu thin, ei hoi pak ke ring. Ma angkata hnamdan loi ziak pu hnam Upa/ulian hei chu atun ei lai a tu hman an awm ta no. Changhomsiala, ma hun laia thil an loi ngaitua dan hei chu an thiang tawk loi nih in thliarna a sip ti chu a zena hong hrilfia a tul ta naw. Asan chu, nupang chu mihriam dinghmun dik taka an loi in ngir ngai no a chang, machu a chunga hnam dan ei hong ti ti na achun chiang takan an lang. Chun, inkata mo nupang chu mihriam dinghmun dik taka an loi in ngir loi chu ei hoi no rual rualin thil dang dai ava chang ta zawk. Hnam dan an loi ngaitua tan hei han ei laia lekha thiam na, chang kang na, mimal zalenna dan nih chanpual thu hei chungchanga hoi na/varna a la thlasam ti hom chu ringhnel ding a awm no. Changrochu, kum tamka hnungin, Kristian thu awi ei chang hnungin, khawvela varna, dan hrang hrang hei hoina ei nei hnung homin, ei laia nupang dinghmun a chun thlakin thleng na tam ka chu hmu ding ala boi. Mahi vanduai na mo ki ti ding awle ei danginlam na mo ki ding, ki hoi no? Ei hnama/tualsunga nupang dinghmun chu “Thil(Commodity with price tags) hman nei” angka mai a chang. Asanchu, nupang ding chun pasal-in a pan pu hom, Nu-pa ina kir khir pu hom, nai farah in-thawk pu ding hom nawle mo hnuam henna tawp-khawk tawng pu ding homin, a hlutna nih a-roi chu tangka nai in inta in a awm thin.
Makhel homa chun, hnam dana inrel-bawlna hnuaia nupang dinghmun chungchanga thil tamka ti ding ala awm. Ki hong ti rit chun a siar hei loi hnong ei ti, a sanchu mahi thudik a chang homin ti ti hoina ei nei thin loi na hmun chem a chang, machu insung/pawl/hhnam angkan chang rise nawle koihran/ringtu angka homin chang rise. Hnam dan chunga ma angkata ki hong inziak leiin mi thenka huat na tui ki loi in-sil hom chun mak ti ding ihman a boi.
(N.B-AN ZIAKTU HI RENGRAMA POLICE DEPARTMENT A SIN A CHANG. A CHUNGA IN ZIAKA OM THIL KHI KEIMA MIMAL NGIATUANA DUNGZUIA HONG I TARLANG A CHANG, MIMAL/HNAM/KOIHRAN KI LOI CHING NA LEIIN LUNG AWILOINA THLUNG AN AWM CHUN AN NI HOI THIAM KE AWI.)

Thursday, 16 February 2017

DARLONG THLAREP NIH NIREP

DARLONG THLAREP NIH NIREP

January-Raibiar,
February-Chon,
March-Bawlte,
April-Sekuang, 
May-Vul,
June-Doi,
July-Thlaphir,
August-Sa-uitan,
September-Tun-er,
October-Zingte,
November-Zingpui,
December-Thlaphal.
NIREP
Monday-Thawtan ni,
Tuesday-Thawle ni
Wednesday-Nilai ni
Thursday-Nilai tum
Friday-Zirtawp ni
Saturday-Inrin ni
Sunday-Chawl ni/Pathiani

Friday, 20 January 2017

DARLONG NAI CHANG ZAT (DHI-2014)

DARLONG NAI CHANG ZAT (DHI-2014)
1. DARCHAWI--------------M-734----F--699--TOTAL--1433
2. SAIBUAL------------------M-339----F--431--TOTAL--680
3. HMUNTHA---------------M-33------F-40-----TOTAL--73
4. NAZARETH--------------M-31-----F--34-----TOTAL--65
5. TALAN--------------------M-71------F--65----TOTAL--136
6. SERHMUN--------------M-101-----F--106--TOTAL--207
7. CHAWMPHAI-----------M-71------F--66----TOTAL--137
8. SERTLANG--------------M-159----F--174---TOTAL-333
9. MURUAI------------------M--189---F--187---TOTAL--376
10. DEORA-----------------M--441---F--438---TOTAL--879
11. TUINGOI---------------M--231---F--235---TOTAL--466
12. JAMTHLA--------------M--25----F--22-----TOTAL--47
13. KHAWHREENG-----M---124--F--123----TOTAL--257
14. DARSER---------------M--65----F---62-----TOTAL--127
15. KHALAIGIRI-----------M--131--F--101----TOTAL--232
16. ZION--------------------M--41----F---34-----TOTAL--75
17. NALKATA--------------M--217--F---208---TOTAL--425
18. OLD KATHAL--------M---281--F---309---TOTAL--590
19. NEW KATHAL--------M--235---F--207---TOTAL--442
20. OLD SAIKAR---------M--106---F--80------TOTAL--186
21. NEW SAIKAR--------M---68----F---64-----TOTAL--132
22. KANCHAN------------M--197---F---211----TOTAL--408
23. BOITANG--------------M--276--F---264-----TOTAL--541
24. PIPLA-------------------M--18----F---17-------TOTAL--35
Darlong pumpui Ipa chang zat--4184, Nupang--4097, Total in---8281.

Sunday, 2 October 2016

HNAM THALAI AVUL TA E

HNAM THALAI AVUL TA E

Lal khawngura azai azai anti,
siruk thla chiang mange ti in,
Lal Thangura lalna atuai ta e,
An lalna run hmak zoi ta e.


Hnam thalai avul ta e, avul ta e
Chawrthlapui angin eng mawi e
Hma lam pan in a kal zel e
Daltu ahnial in adan zoi thin e

Pi pu sualnu thoi har nawk e
Hratthuma angin Hnam thalai avul e
Sappui nun ram hlia khu tumin
Atang ta e, Hman thalai rual.

Lunginrual in an zai ta e, zai ta e
Hlimin an lam an lam khawm e
Hman dang val reng ngai bik loi e
Amawi, amawi ti in zai rual e.

Mahi tun lai Darlong tong nih tian laia omhroi tong in nawk a chang. Mi tamka chun Mizo tong ei loi ti mai thiam. Ma chun tian lai han, Chungtlang tong hom an loi ti thin.

KAL KE TI DYF A

KAL KE TI DYF A

Furpui ahong inher hliam in,
kawl ni eng thar ahong suak,
Dar nai val rual hlima an lawm na hun chu,
ahong in her suak nawk ta DYF ni.

Thuanna tlang dang homsila,
Ane koi kawm DYF in Dar nai val rual hei,
hlima zai vawr a leng in rual dingin.
pan inhmo keti DYF om na hmun chu.

Ruapui thlipui hong hrang hom siala,
Ne dan chel no ni Dar nai hei hi,
Tangin rual in kal chawi vawr ei ti
Hnam hmasawn na dingin.

Hnam dinga ra tha insua tum in,
ki thiamna zongzong hmang keti
ki vanglai hun hlu takin ani hliam khal hma in
Hong vero, aw! Dar nai in ti ka pai hei.

Saturday, 1 October 2016

KI INTEM ATANGA INFUINA

KI INTEM ATANGA INFUINA

BY
Dr. FamkimaDarlong
(Medical Superintendent)
The Leprosy Mission Hospital
West Bengal
.

1982-84 vel han Shillong a kin zirlai han Darlong Socio Cultural Organisation ti hi kin in siam ve a. Member chu kin tam vai no. Asan chu, Darlong zirlai naipang kin hrawi fe lei a chang. Ei ram tiang a hawng in zawmpui kin tum a, then then katia chun kin hlawthling in, program chik chak ahom ha kin hong nei ve thin. Hun a hong liam tira, kum a hong vun liam tir a chang chun, , DSCO hi khua hom a dingna ei hmu ta no, Shillong ti bak loi chu.
Chun DTLI ha phur vaika nei tan nawk achanga, eikal that a, Chanchinbu hom “DARLONG ENG” ti in ei insua hial ha, hun itenka maw chang ha chu, kum tin DARLONG THARLAK KUT ha abuaipui pu hom a chang. Changrochu, atun chun, ei chanchinbu hom a boi mai achang. DTLI rihai hom eihawi ta no.
Ileia mangka hin eiboiral zel thin maw ti in ki ngaitua ve a chang chun, Ke ngai dan ve mai chun ma hei hi chang ati.
Akhat na: chun Full time inpe dingin ei thling no ( alei chu hlaw boia full time sin hi a harsa)
An hnina: achun resource ( computer, chanchin in hril in-nep dan(communication), tangka, hun, facilities dang ( eg printing, email, smartphone ) ei nei no ma lai han. In tak tawk tawk ka hman in thil tamka a thaw ei tum achanga, ei thaw sawt thei no.
An thumna: chun dedication or commitment nih encouragement thlarau hi ei nei no.
College ki zawiin, khua a ki hawng suti a, news letter ei tawng in ki hong tan ve a, ki exam result ki nghak kar ka. Kin sem hin mi khat kan “zu-ek”rek ane tekhin, ane encourage hnekin ane discourage.
Ram danga ki sin a rawngbawl in, changrawchu khua nih hnam angka atun lai hin ei Itho hi ki ngaiven in ke siar ve nai thin. Atun lai lekha thiam ei tam a, sarkar lai homa mi lian ei om , facilities ei nei ve taka, talent nughak thlangval an tam a, ideas ( lungril) tam ka ei nei a, khovel mi dang hei chungchang ei hawi/hmu a ei van nei nih Pathian in mal ane sawm.
Chun thil danga (Hmasawna tiang) ei in ka in ke hmu. Program hom tamka hnam angkan ei thaw in ke siar ve nai thin. Entirna in YDA program hrang hrang, Darlong Idol, tian lam chungchang nih thil tamka khua tiang ei hmang. Chun Chanchin hom ei in hawi thiam, facebook page DARLONG BUKPUI ei nei leiin. Hnam dang te hma an sawn ta, anin ka lian ta. Ei ni te ei tan ve chai achang hi. Thil ei tan reng reng hin thil tam ka ei in thial thiam, ei la thaw thin loi hate. Changrochu, inthial hnekin, tholoi tol hi ala se bik. Maleia chun thil thar thaw vu eiti, in thial vu eiti, zir vu ei ti, mangka chun, azai zai in hma sawn ei tia, a hnam angkan mi va ang ve ei ti.
Ki ti tak angkan atun lai program tamka ei khua level a hin ei hmang a , ma buatsai ding hin hnam atangin mi then then kan an hun, an tangka, an taksa anin peka ei lom ( Mi tamkan ei ithaw thei loi an itho hi ei hawi mai atul ei lungril ah.) An hnianga lawmthu ei hril atul.
Hmatiang in ka zel nih hlawthling ei awi chun, ma hei hi ei zui tul ati: (kengaidanmai)
1. Hlim nih lawm vaikan thil ei ithaw hei hi hnam angkan ei lungril in lawi pawm/lawm rei.
2. Mi dem hnekin mi loi in pak rei ( athaw hei nih a buatsaipu hei)
3. Ei ithaw hi ki hnam ding ti hi ei lungrila lawi hoi rei.
4. Adempu chang loi in ei thiamna hmuna, ava ruan ve loi tum rei.
5. Asiat/athat loina zawng loi in ,athatna chai a hmul oi tum rei.
6. Encouragement ape loi in sei rei.
7. Dem tum ri ngot leiin, thil hi loi idem no rei. Suggestions loi pe zawk rei ei hnam hmasawna dingin.
8. Buatsaitu hei hi lawmthu loi hril rei, loi support rei asan chu ei ithaw awi loi/thei loi an ithaw achang. Ei van nok ve thiam dek no chun ki demna san ding reng a awm no.
9. Thil thar ei thaw hin, ei in thialna tam ati ( thil mak achang no)
10. Ringtu ei achanga, ringtu nunna ei nei atul... hmangaina, in hoi thiamna, mi demloina, mi ngaidamna, hmatiang hlawthling awina, ei in thial homin thoi nokna thlarau.
Winston Churchill ( England President hlui) ati chu “ Ei mani laia hmel ma ei nei nonte, put tiang hmelma ngot te anen se thei ding an boi”.
A ti tak angkan ei Darlong hnam laia a nen se tu ei om nonte put tiang mi dang/hnam dang ngot te anen sia thei ding an boi. Ei lungril ei in rual inte tuhom in nen se thei no ni. Hlawthlingna chu hnam angkan ei kuta a awm.
Ke lawm.

Monday, 18 July 2016

DARLONG LAIA KUKI UNION

DARLONG LAIA KUKI UNION:

K. Hrengngura chu Darlong upa hei in, anmani ruan dinga an ruaina zara, hnam ding hmun ding thlirin hnam pa changna lungril liantak a hong nei a, an sinthawna ra suak chun Lal thuneina laka chun an suak taka, Lal Kut rik hom an tuar a tul ta naw. Changrawchu, an hma a sumpui zing tawng ding an i nei nih tuipui lian inhliai ding om chu a hong lang tak lei achun, K. Hrengngura chu a tum bak, a awi bak hnam mipui hei ngaitua in thaw tul in a om pek ta.

Tarik ni 24 – 25, May 1950 Saikar khua a Vanthlang inbumna nei a changa, ma inbuma chun Pu. Late. K. Hrengngura’n Darlong hnam khatka mai inthurualna nei chang loiin, Politic inhnela inzom khawm siam a tul dan hrilin mipui a fuina a chun “Kuki Uinon” ti rihmingin inzom khawm siam nawk a chang. 1950 kuma inthoka Kuki union chun, khawtina hnam zia-dan hmanga hnam roirelna tha, sorkar dan a roireltu thling, Village council (V.C) nei thei dan ding zongin sin athaw a, Darlong hnam khatka sung chaia sorkar roireltu Village Council nei chang loiin, Kuki inti thiam sung phota nei thei dan zawng in, an bei nansa ta Darlong hnam sunga chun kum 2 (inhni) ka sungin khawtina Village council a siam thiama,
Hnam dang Kuki inti hei laia chun, vawna ri in Village Council (V.C) siam alan thiam naw. 

Tripura sunga Tlang mi om hei chu in enkolna tha nei angkan insiam rem dan annei paka, Halam tiang mi hei chun Halamsa organisation hnuaia, Gabur, Galin ti in Roireltu an neia, Riang, Vai hei tianga kachun, Chawdhuri system in roireltu an oma, Chakma hei chun Dewan organisation hnuaia roireltu karbari inti an om ve a. Darlong hnam chai an Lal a thlawm hnunga roireltu mi dang nei ta loi an chang. Sorkar dan hmanga sorkar roirelna mai chu an hma song a chang tak leichun, Darlong hnam ding chun an hma sumpui zing a chang.Hnam insang, Hnam loi var tak lekha loi thiam hei reka sorkar dan khatka sunga om ve ding chun, lekha an thiam naw, dan an hawi naw, an chai, Tangka sum nih puan an nei naw. Ma achang naw chun, organisation loi nei sai, Halamsa maw, adang tumaw chang khatka khawk ni chang ingaiin a om. Maleiachun mi sunga va lut mai hnek chun Lal nei thin hnam zawk ti in, India sorkar danpui hnuaia mani zena roirelna nei thei dan om, Autonomas District Council hni in Politics hiala lut tulin a om leia, Sorkar sin thaw ding hom zong loiin. Tarik Ni 24 - 25 May 1950 kum chun, Saikar khua mipui i bumin “Kuki Union” ti rihming sakin party K.Hrengngura chun a loi inding suakpui ta chang. 
Mangkata Kuki Union rihming party an insiam tak hnung chun, Darlong inthurual hoi ti a inzomkhawm om sa chu, an inma chang loiin, a rihming an sak thar a chang. Hnam inthuruala inzomkhawm mai chang loia, party inzomkhawma thlak thleng a chang. Sorkara thil hni (Demand) neia, pawl insiam a chang tak leiin, arihai hom a thang lian ta fe a, Sorkara Demand a nei chu, Kuki Autonomas District Council 6’ Schedule or “Kuki Land” ti a chang.
District Council sunga khua om hei chu sorkar dan pui hnuaia dante te om hmangin (Customary law) hnam dan in Village Council chun roirelna nei thei dan a chang leia, ma dana roirelna nei thei ding chun party an insiam kanin (District Council) thuneina pek an chang hma a dai chun, Darlong khua phota chun Village Council (V/C) siamin Lal dana khawthlang thunei pu thin hei, khawnbawl Mukti-ar hei thuneina chu pai tir in, kum 1952 chun Vanthlang mipui thuneina in khawtin V.C hei thu innei tir a chang.

Kuki Union tawp.

Kuki Union hoitu hei rihming.
1. President. K . Hrengngura
2. Vice President. Mr.Lalhualkunga
3. General Secretary. T. Hratthuamliana
4. Assistant. “ Mr. Bulu Kuki
5. Treasurer. Mr. Tinthuama
6. General Treasurer. Mr. Tlanglawma hei an chang.
Hoitu heiin an in beisei dan chun, Darlong hei lai chaia chang loiin, hnam dang dang hei lai homa an hnam inrel bawlna tiang ha i ma in, Village Council siam Sorkar hnianga an demand ha, a sina inhmu thiam ha an in beisei dan a chang. Changrawchu, Darlong hnam lai chai ti loia chun tu hnam dang hman in an hnam inrel bawl dan inma a, Village Council siam chu an thiam tak naw leiin, an bei an indonga 1958 a ri chai party an indam thei, kachun K.Hrengngura hom hlawsam inti fekan 1959 kum chun mani insung dam dan ding ngaitua a tul ve leiin, an hniam an sang base loiin sorkar thokna a chun a lut ve ta zawk a chang.

Kuki Union a thlawm hnunga hnam inhruaina ala kal tir dan.
Kuki Union chu “Darlong inthurual hoi” ti a hnam inzomkhawmna kal tirpu achang leia, inzokhawm la kal tir thei dan ding chu hnam mithiam om sun hei chun an ngaitua zui tir a, ma lai chun, ma hei hin hnam committee ti in hnam inzomkhawm chu anlan tuk ngirin a om. 
1. Tinthuama. Darchawi. Chairman.
2. Johana. E.O Darchawi.
3. Thuamliana. Betchera. Secretary.
4. Tuathanga. Betchhera. 
5. Vana. Katol. Treasurer.

Pu Tinthuama Darchawi chun Kum 1959 a tangin 1973 kum a ri kum inzawnin, kum Sawmhlei kum inli (14) Chairman a chang. Ma sung chun thubuai rela khawdanga voi sawmhlei voi sari (17) an koi a. Voi sawmhlei voi sari a kal. Ama hi hnam inzomkhawma kum inzawna Chairman chang sawt chem a chang. Thubuai rel fel dinga koina dong tam chem nih kal tam chem hom a chang.
Tirkoi Thuamliana hi kum 1959 a tangin kum 1973 a ri an zawnin Secretary aloi chang ve, ama hi kum inzawna Secretary chang sawt chem a chang.
Kuki Union chu party hman changsiala, Hnam inzomkhawm kal tira ruat a chang leia, a thlawm hnung homin rihming dang dang sakin inzomkhawmna chu tawp loiin, Hnam mithiam hei chun anla kalpui tir a, sin tamka thaw in vawna ri hin hnam inzom chu Darlong hnam inzom (D.H.I) ti in ala dam mai.

Sources, 
1.DHI Minutes hlui
2. Kuki Union minutes hlui
3. Pu.C. Dingliana,Dairy (Kanchan)